20 november 2018: Centraal Museum in Utrecht

Het thema van het tweede seizoen van Les Bozaarts is "Een kunstenaar mag niet anders wezen dan een instrument dat bespeeld wordt door de tijd waarin hij leeft"; een uitspraak van de beeldhouwer Hildo Krop (1884-1970) uit 1949. Anneke schrijft hierover: "Het idee dat een kunstenaar niets anders mag wezen is wel heel sterk en, naar mijn mening, te streng uitgedrukt, maar de kerngedachte, het zien van de kunstenaar als een instrument dat bespeeld wordt door de tijd waarin hij leeft, is waardevol en heb ik als leidraad gekozen. Het gaat er in deze serie museumbezoeken vooral om waarom deze kunst in de onderhavige tijd ontstaan is. Sociale context, geschiedenis en technische vooruitgang spelen een grote rol." Aldus Anneke.

En zo ging het eerste bezoek naar het Centraal Museum in Utrecht, waar we kennis gingen maken met wat de Beeldenstorm heeft aangericht, vervolgens in de voetsporen gingen treden van de eerste en enige Nederlandse paus, Adrianus VI (1459-1523), en de in zijn dienst aangestelde beheerder van de kunstschatten van het Vaticaan, Jan van Scorel (1495-1562). Bekende Utrechtse schilders waren vervolgens Abraham Cornelisz. Bloemaert (1564 of 1566 - 1651) en Joachim Wtewael (1566 - 1638). Hoogtepunt in het Centraal museum zijn de werken van de Utrechtse Caravaggisten, Hendrick ter Brugghen (1588-1629), Dirck van Baburen (1595-1624) en Gerard van Honthorst (1592-1656).

Na een kortere of langere reis in de snijdende kou verzamelden we in het Museum Café. Na een inspirerende inleiding door Anneke over het thema van dit seizoen gingen we het museum in. Eerst bekeken we enige middeleeuwse beelden,  die min of meer de Beeldenstorm overleefd hadden.                                                      

Daarna gingen we verder, onder meer naar de schilderijen van Jan van Scorel en zijn tijdgenoten. Een levendige discussie ontstond, met vraag (van Anneke) en antwoord (van de aandachtige toehoorders) onder meer over hoe je kon zien wat (laat) middeleeuws was, en hoe je kon zien wat de invloed van de Italiaanse Renaissance geweest was. Opvallend was de onbeholpenheid waarmee in de Middeleeuwen menselijke lichamen werden weergegeven - doorgaans slechts gehuld in kleding en draperieën. Zo werden we geconfronteerd met de oudste schilderijen die vanuit een religieus perspectief geschilderd waren, maar daarna gebaseerd waren op thema's uit de klassieke oudheid, die pas tijdens de Renaissance weer algemeen bekend waren geraakt.   Langzamerhand werden de schilders beter in het weergeven van lichamen, en dat culmineerde in de weinig verhullende kleding van de Heilige Agnes. De kerkvorst, getooid met de pauselijke tiara, naast haar kijkt misprijzend de andere kant uit.  

Bij de Manieristen stonden we geruime tijd stil bij de hier en daar wat vreemd weergegeven menselijke verhoudingen. Anneke liet ons zelf uitzoeken waar de verhoudingen vreemd werden weergegeven. Het toppunt was wel het schilderij van Bloemaert van Jozef en zijn broeders. Rechts vooraan staat een hoveling in een gele mantel. Van hem waren slechts één been en een vreemd hoofd zichtbaar. Anneke wees ons op de merkwaardige verhoudingen, typerend voor de Manieristen. Yo kwam echter met een verrassende oplossing van het beeld: hij stond voorover gebogen zijn veter vast te maken; daarom zag je maar één been en geen hoofd: het andere hoofd behoorde aan iemand anders.

Tenslotte bekeken we werken van de Utrechtse Caravaggisten, waarbij het schilderij van de Koppelaarster van Gerard van Honthorst veel aandacht kreeg (evenals trouwens op internet). Anneke wees ons op de nauwelijks zichtbare geldbuidel en de symboliek van de luit, met de opening aan de voorzijde.

Omdat Anneke een Utrechtse achtergrond heeft, werd tussen de bedrijven door ook nog aandacht gegeven aan bepaalde Utrechtse thema's. Een fraai voorbeeld daarvan was een polychroom beeld van Karel V.

Bij de lunch in het Museum Café werd alles nog eens geëvalueerd, en hoe we vanuit de late Middeleeuwen in de 17e eeuw waren beland. Het was een leerzaam en mooi museumbezoek, met veel dank aan Anneke, die ons veel verrassende inzichten meegaf!