30 januari 2024: Museum Voorlinden in Wassenaar

In oktober 2023 hadden we al de keuze uitgesproken: de tentoonstelling Bilderstreit van Anselm Kiefer in Museum Voorlinden in Wassenaar. En nu, woensdag 31 januari 2024, was het zo ver. Omdat Anneke niet mag gidsen in Voorlinden, kwamen we eerst bij elkaar in het fraaie appartement van Yo en Felix voor een inleidende bespreking. We waren slechts met zijn elven: families Schaap, Stolp en van Steenhardt Carré konden niet aanwezig zijn. Ze hebben wat gemist!

Na de hartelijke ontvangst met koffie en wat lekkers begon Anneke aan haar zeer uitgebreide lezing over Anselm Kiefer. Ze vertelde hoe Kiefer werd geboren in de kelder van het ziekenhuis in Donaueschingen in het Zwarte Woud terwijl de stad werd gebombardeerd. Hij studeerde rechten, literatuur en Romaanse taalwetenschappen aan de Universiteit van Freiburg. Vanaf 1966 studeerde hij aan kunstacademies in Freiburg, Karlsruhe en Düsseldorf, en in 1969 werd hij in de kunstwereld bekend door de fotoreeks Besetzungen, een serie zelfportretten, gemaakt op beladen locaties in Frankrijk, Zwitserland en Italië, waarop hij de Hitlergroet bracht. Dit als commentaar op de situatie in het naoorlogse Duitsland, waar over het fascisme voornamelijk werd gezwegen. Ook op zijn schilderijen toonde hij betrokkenheid bij de Duitse problematiek, door bijvoorbeeld de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog tot onderwerp te nemen. 

1970 en 1972 studeerde Kiefer bij Joseph Beuys aan de kunstacademie in Düsseldorf. Die naam deed nog een belletje rinkelen: Joseph Beuys was ook een leermeester van Anatol Herzfeld, die samen in 1972 nog een happening organiseerden vanwege het ontslag van Joseph Beuys. Zie bladzijde 10 van het Jubileumboek; daar staat Joseph met zijn gebruikelijke hoed op de foto. En Anatol zagen we indertijd op Museuminsel Hombroich, en natuurlijk ook zijn werken.

Vanaf 1993 woonde en werkte Kiefer in het Franse Barjac waar hij een verlaten industrieterrein heeft omgetoverd tot een 35 hectare groot atelier dat hij La Ribaute heeft gedoopt.

In 2008 verhuisde hij naar Croissy-Beaubourg bij Parijs. Omdat de meeste van zijn werken enorme afmetingen hebben, heeft hij er zijn atelier ondergebracht in het gigantische depot dat voordien gebruikt werd door het warenhuis La Samaritaine.

Anneke liet aan de hand van beeldmateriaal zien waar en hoe hij werkt: vaak enorm groot en monumentaal; daarom heeft hij zeer grote ateliers, om niet te zeggen fabriekshallen nodig. Vanwege zijn baanbrekende en unieke werk is zijn werk in veel vooraanstaande musea te vinden.

Bij de bespreking van "Hortus Conclusus" - oftewel gesloten tuin - een referentie naar Maria, verplaatste de discussie zich naar de manieren waarop in mythologie en religie bevruchtingen soms op de meest merkwaardige manieren tot stand kwamen. Recordhouder in dit opzicht was zonder twijfel de

Griekse oppergod Zeus, die allerlei gedaanten kon aannemen, zoals ook een gouden regen, wat we al gezien hadden op een schilderij van Gustav Klimt, bij een eerdere lezing van Anneke. We schaarden ons daarna om het fraaie beeldje van Leda en de zwaan (=Zeus) in het appartement van Yo en Felix. 

Museum Voorlinden heeft nu een tentoonstelling van zijn werken georganiseerd: Bilderstreit. Gezien het enorme oeuvre - zowel in aantal als afmetingen - is er slechts een beperkt aantal werken te zien, maar wel van allerlei periodes en technieken. Het museum schrijft daar zelf het volgende over:

"Dankzij zijn eigenzinnige beeldtaal, vol verwijzingen naar geschiedenis, mythologie en literatuur, groeide Anselm Kiefer (1945) uit tot een van de grootste kunstenaars van onze tijd. Zijn werk is een lust voor het oog en prikkelt het brein. Hij denkt groots, werkt op monumentale schaal met ongebruikelijke materialen en deinst er niet voor terug om de ongemakkelijke vragen van het leven te stellen. Tijdens zijn solotentoonstelling Bilderstreit bij Voorlinden kun je zijn intrigerende schilderijen, sculpturen, kunstenaarsboeken en installaties zien. Een groot aantal daarvan is nooit eerder vertoond.

Anselm Kiefer is een onvermoeibare alleseter met oneindig veel interesses. De kunstenaar is altijd op zoek naar nieuwe inzichten en betekenissen. En dat zie je duidelijk terug in zijn gelaagde werk. Daarin verweeft hij Germaanse mythologie, geschiedenis, poëzie, literatuur en filosofie. Hij gebruikt daarbij traditionele en onconventionele materialen, zoals goud, olieverf, stro en lood. Kiefer stelt zijn werken bloot aan de elementen, steekt ze in brand, voegt levensgrote objecten toe of beitelt eerder aangebrachte lagen weg. Zo creëert hij ware symfonieën vol textuur en betekenis, waaraan hij liefst blijft doorwerken. Want een kunstwerk is voor hem eigenlijk nooit klaar.

Voorlinden heeft de tentoonstelling Bilderstreit in nauwe samenwerking met de kunstenaar zelf gemaakt. Anselm Kiefer krijgt in Wassenaar alle ruimte om de breedte van zijn oeuvre en interesses te etaleren. De focus daarbij ligt op zijn werk uit de afgelopen vijftien jaar. Zo kun je in Voorlinden dwalen door grootse landschappen, langs sculpturen met meerdere betekenissen en voorbij installaties vol symboliek. Je kunt titels, geciteerde teksten, technieken en materialen analyseren in een poging de poëtische raadsels van Anselm Kiefer op te lossen of gewoonweg dwalen door de wereld die de kunstenaar aan je voorlegt."

Aldus de website van het museum. Na de heerlijke lunch vertrokken we naar het museum. Daar bleek het tamelijk druk te zijn.  Later hoorden we van onze gids dat het nu reuze meeviel. In het weekend was het nog veel drukker geweest.

Onze gids Laura voerde ons na een inleidend verhaal langs de kunstwerken, en gaf bij elk een interessante toelichting. Ik noem bijvoorbeeld de loden boeken aan de ketting. Laura vertelde dat de vloer van Voorlinden speciaal versterkt moest worden vanwege het kolossale gewicht van de installatie. Het korenveld was opgebouwd met losse aren en zand uit de duinen van Wassenaar. Dat zand gaat na de tentoonstelling weer terug naar de duinen. Na goed kijken zagen we inderdaad het boek en de slang tussen de aren.

In de gouden zaal zagen we schilderijen van zeer groot formaat, waarbij hier en daar de verf nog nat was. De brandplekken vielen op. In de rode zaal waren verwijzingen naar de sterrenhemel te zien; ook daar was Kiefer door gefascineerd.

In de zaal met vitrines viel de installatie met oude rolstoelen op. D.w.z., het waren geen oude rolstoelen: ze waren allemaal door Kiefer zelf in deze stijl gemaakt.

En de kijkdoos: heel merkwaardig, met al dat perspectief, en de brancard of bed op de voorgrond. Op het voeteneind daarvan was nog net te zien dat daar "Ulrike Meinhof" was geschreven. Het geheel, genaamd "Winterreise" had inderdaad wel wat weg van een ouderwetse kijkdoos, zoals kinderen die vroeger in een schoenendoos maakten.

De dagboeken waren weer heel wat anders. Een erotische lading, min of meer in navolging van Rodin.

En dan de "fietsenstalling" - zo noemden we het. En nee, het waren geen wrakken uit de grachten, en ook niet afgedankte Van Moofs, maar alles weer helemaal gemaakt door Kiefer; ééntje op de achtergrond van een plattegrond van wat ooit zijn kamer in Hotel de l'Europe was. De zware ladingen waren vermoedelijk referenties naar de lasten die de mensheid soms te dragen heeft.

Bij de fietsen stond ook nog een exemplaar met vleugels; een verwijzing naar Icarus. Het bordje erbij gaf aan dat dit een hommage aan Panamarenko was, een Belgisch artist die we tijdens ons reisje naar Antwerpen in het MHKA waren tegengekomen - zie bladzijde 27 van het Jubileumboek. 

Tenslotte nam gids Laura ons nog mee naar de bibliotheek van het museum; de kers op de taart, want daar mag je alleen in bij een officiële rondleiding. Een schitterende verzameling van zo'n 14.000 boeken over kunst en artiesten. Niet toegankelijk voor anderen, tot verdriet van Anneke. Daar was nog een kamer met enige werken van herman de vries. Alles zeer ingetogen, en een groot contrast met de werken van Kiefer.

Zeer voldaan weer naar huis, na nog enige mogelijkheden voor een volgend bezoek besproken te hebben.

Mijn dank gaat naar Gerja en Yo voor het proeflezen, en naar Peter, Lourine en Boudewien voor de foto's. 

Ga voor de foto's naar de pagina Alle foto albums 

Verslag Gorssel en Enschede is klaar

 

Het verslag van onze bezoeken aan Museum MORE in Gorssel en het Rijksmuseum Twenthe, is klaar. Het is hier te vinden.

Verder is de link naar het bijbehorende fotoalbum op de pagina met albums gezet.

12 april 2023: Beelden aan Zee in Scheveningen

Op woensdag 12 april 2023 ging de tocht naar het museum Beelden aan Zee in Scheveningen, naar de expositie Henry Moore - Vorm en Materiaal. Nu hebben we allemaal wel eens foto's van beroemde beelden van hem gezien, zoals een achteroverliggend naakt, maar om te ervaren wat voor kunstenaar hij werkelijk was, daarvoor moesten we toch echt naar deze tentoonstelling, met uiteraard de uitgebreide toelichting van Anneke.

De meesten van ons kwamen met de auto, maar Yo en Felix kwamen op de fiets, want ze wonen in Den Haag. Het inchecken was nog even wat gedoe, want niet alleen moesten we een stevige bijdrage betalen voor het externe gidsen door Anneke, maar ook het collectieve betalen van de toeslag kon niet uitgevoerd worden. Maar uiteindelijk konden we allen aan de koffie. Ik schrijf met opzet "allen", want we waren geheel compleet. 

Op de website van het museum vinden we het volgende over Henry Moore: "Hoe kwam beeldhouwer Henry Moore (1898-1986), wiens werk in musea, parken en op pleinen in steden over de gehele wereld te bewonderen is eigenlijk tot zijn unieke vormentaal? Die voor iedereen herkenbare stijl waarin hij de abstracte beeldhouwkunst en het surrealisme zo prachtig wist te combineren?

Bekend zijn zijn ‘Reclining figures’. Beelden van liggende vrouwfiguren, vaak weergegeven als een vloeiende vorm met gaten, uitgevoerd in brons, hout of steen. Met dit onderwerp werd hij wereldberoemd en groeide hij uit tot een van de belangrijkste beeldhouwers van de vorige eeuw.

Minder bekend is dat Moore veel van zijn ideeën opdeed tijdens wandelingen waarbij hij natuurlijke objecten verzamelde. Zo kon een eenvoudige schelp, een bot of een bijzonder gevormde steen de aanzet vormen tot een monumentaal, in brons uitgevoerde, modernistische sculptuur."

Aldus de website. 

Na een inleiding door Anneke gingen we de feitelijke tentoonstellingsruimte in. Daar liet Anneke zien hoe Moore naar aanleiding van kleine gevonden voorwerpen, zoals takken, schelpen en botten tot zijn vormentaal kwam. Ook het traject van kleine probeersels naar grotere beelden werd inzichtelijk. Het vormingsproces van een bronzen beeld konden we volgen doordat de originele mallen ook te zien waren, met een toelichting over de verloren-was methode.

We zagen hoe Henry Moore allerlei technieken gebruikte, variërend van werken in gips, en zodanig bewerkt dat het niet meer op gips leek, maar ook in hout, steen, lood, porselein en zelfs glasvezel.

Zeer prominent in het midden van de zaal stond het grote beeld "Three Way Piece", gemaakt van gekleurd en bewerkt gips, zodanig bewerkt dat het nauwelijks meer te zien is dat het van gips gemaakt is.

Op foto's van zijn atelier konden we zien hoe hij omringd was door allerlei vondsten uit de natuur, waar hij zijn inspiratie uit putte, en waarmee en waarvan hij eerst in het klein uitprobeerde wat het uiteindelijk moest worden.

We hoorden dat hij wel zo'n 6.000 objecten heeft gemaakt, maar het kunnen er ook meer geweest zijn, bijvoorbeeld als er van een bronzen beeld meerdere exemplaren gegoten zijn.

Bij veel beelden was het opvallend hoe het perspectief veranderde, naarmate je het van verschillende kanten bekeek, en dat het er dan heel anders uitzag. 

Op een binnenplaats troffen we een zeer groot en bijzonder beeld aan: aan bepaalde prominente anatomische kenmerken kon je zien dat het een man voorstelde, maar wel met enigszins merkwaardige verhoudingen. Aan de achterkant was goed te zien dat het beeld uit verschillende stukken bestaat, die aan elkaar gelast zijn.

We stonden geruime tijd stil bij het beeld "King and Queen", dat één van zijn beroemdste werken is. De combinatie van naturalistische aspecten met de sterk geabstraheerde hoofden was bijzonder. Want zo combineerde hij het menselijke met het hemelse van het koningschap.

Nu hadden we dit beeld ook al gezien in de Beeldentuin Middelheim tijdens ons bezoek aan Antwerpen. Maar dit was niet hetzelfde exemplaar, want enig onderzoek leerde ons dat er in totaal zeven exemplaren van dit beeld zijn gegoten: vijf in 1953, één in 1957, en tenslotte nog één in de jaren 80. Dit laatste exemplaar was hier te zien.

Fascinerend, want door de kleur opvallend tussen alle andere beelden was de "Three Way Ring" van spierwit porselein. En nummer 60 "Large Totem Head" in brons had een enigszins Polynesische uitstraling, die enkelen van ons wat oneerbiedig deed denken aan de houten hoosvaten die in kano's uit Polynesië gebruikt werden. 

Tenslotte was er nog een goed verzorgde lunch. Daar werd ook nog even overlegd over een eventueel 2-daags tripje naar enkele musea wat verder weg, maar nog steeds in Nederland. Voorstellen worden nog nader uitgewerkt.

En zo gingen we het zomerreces in: veel deelnemers gaan er met hun boot opuit. 

Met dank aan Govert, Felix, Peter, en Gert voor de foto's, en aan Gerja en Yo voor het nalezen van de tekst en hun suggesties.

Naschrift: toevallig verscheen er in de Gooi- en Eemlander van donderdag 13 april een uitgebreid artikel over deze tentoonstelling. Maar er zijn meer publicaties geweest, schreef Yo.

Ga voor de foto's naar de pagina Alle foto albums 

8 maart 2023: Kunsthal in Rotterdam

 Bij ons vorige bezoek was geconstateerd dat ons uitje op 8 maart 2023 samenviel met Internationale Vrouwendag. Dus lag het voor de hand om naar de tentoonstelling Vrouwenpalet 1900 - 1950 in de Kunsthal in Rotterdam te gaan. Over deze tentoonstelling is dit te vinden op de website: "De tentoonstelling Vrouwenpalet 1900 - 1950 laat het vooruitstrevende werk van vierentwintig Nederlandse vrouwelijke kunstenaars zien, die in de eerste helft van de vorige eeuw leven en werken in de voorhoede van de moderne kunst. Ruim honderd werken van onder andere Charley Toorop, Lou Loeber, Else Berg, Jacoba van Heemskerck en Charlotte van Pallandt komen samen in de Kunsthal. De kunstenaars delen naast het vrouw zijn hun talent, ambitie en drang naar vernieuwing. De tentoonstelling belicht niet alleen hun werk maar ook hun levens en keuzes en laat zien welke kansen en obstakels zij op hun pad tegenkomen." Op die website is nog meer te vinden.

Het was op 8 maart slecht weer, wat het voordeel had dat Yo en Govert die aanvankelijk afgezegd hadden vanwege sportieve verplichtingen, alsnog aanwezig konden zijn. Zo ontbraken alleen Bam en Lidy. 

Na de koffie gaf Anneke in het amfitheater een korte inleiding op het programma. Vanwege het grote aantal kunstenaars was het ondoenlijk om ze allemaal aandacht te geven. Daarom zouden we in drie groepen gesplitst worden, waarbij elke groep twee kunstenaars diende uit te kiezen voor een nadere kennismaking, natuurlijk met redenen omkleed. Een passerende bezoeker werd nog gecharterd om wat groepsfoto's te maken, wat uitstekend lukte.

De eerste groep koos Jo Koster; niet verwonderlijk met Peter in de groep. Geen familie overigens, naar we begrepen. De drie schilderijen van "tante Jo" waren allemaal zeer verschillend van stijl en benadering, maar wel interessant. Ook Charlotte van Pallandt werd uitgebreid besproken. Er stonden diverse beeldhouwwerken, allemaal van een grote variëteit. De hoogglanzende vrouwentorso trok belangstelling.

Daarna kwamen we langs de merkwaardige en satirische schilderijen van Rebecca van Gelder, een joodse schilderes, die er niet voor terugdeinsde om in haar schilderijen joodse stereotypen te verwerken. 

Vervolgens bekeken we enige werken van Karin (van) Leyden. Vier stuks, allemaal totaal verschillend van benadering. Het eerste was een fraai portret van Gloria Vanderbilt, in opdracht gemaakt. Conventioneel benaderd, in een stijl die aan Carel Willink deed denken. Daarnaast een klein surrealistisch schilderij, dat door Salvador Dali gemaakt kon zijn. Het laatste schilderij, een portret in een vrije stijl, ontlokte een stevige discussie: een aantal vond de Portugese dame niet mooi, maar Anneke vond het schilderij daarentegen "fantastisch". Dus moest uitgelegd worden dat "fantastisch" niet hetzelfde is als "mooi". Dat ontlokte weer een discussie over "wat is Kunst?" Maar dat is al meer dan 100 jaar geleden beslecht doordat Marcel Duchamp in 1917 een gesigneerd urinoir inzond voor een expositie in New York. 

Bij de derde groep was er aandacht voor Anneke van der Feer, die vanuit een communistische overtuiging ook optrok met Joris Ivens, van wie zij zijn geliefde werd. Ze tekende en schilderde in een sociaal-realistische stijl, en maakte ook houtskooltekeningen, waarvan er een paar te zien waren. Maar de schoorsteen moest natuurlijk ook roken, en zo maakte ze een prijswinnende poster voor de film "Philips Radio" van Joris Ivens.

Anneke liet ons een aantal sculpturen van Lotti van der Gaag zien, zeer merkwaardige beelden. Lotti behoorde tot de Cobra-groep, maar heeft als zodanig (waarschijnlijk vanwege haar vrouw zijn) nooit erkenning gekregen.

Zo behandelden we een beperkt aantal kunstenaars, en Anneke wist van allen het nodige te vertellen.

Er vielen ons een paar zaken op. In de eerste plaats dat veel van de kunstenaars hetzij ongehuwd bleven, hetzij met een kunstenaar trouwden, van wie zij later weer gingen scheiden. Verder viel het op dat de wanden van de expositieruimtes geschilderd waren in kleuren die geen recht deden aan de tentoongestelde werken.

Bij de lunch kregen we nog te maken met een origineel kunstwerk: een dame aan een tafeltje verderop vond het tafereel van de voeten van Govert en Gert, met een vaas bloemen erbij, zo intrigerend dat ze een foto nam.

De opstelling bij de lunch was strict volgens conventionele criteria: de heren apart van de dames. Een gevolg van de Internationale Vrouwendag? Bij de dames gooide Mariëtte niet zozeer de knuppel in het hoenderhok, als wel een rubberen ei over tafel; Yo ging ongeveer tegen het plafond.

Samenvattend: weer een interessante en gezellige dag met elkaar!

Met dank aan Yo en Gerja voor het proeflezen en aan Boudewien en Anneke voor wat aanvullende foto's.

1 februari 2023: Museum Jan in Amstelveen

Het is toch echt waar: Les Bozaarts bestaat al ruim vijf jaar, en iedereen is nog steeds even enthousiast.

Zo gingen we deze keer naar Museum Jan in Amstelveen, waar we ruim vijf jaar geleden, op 13 december 2017 ook al eens geweest waren; het museum heette toen nog Museum Jan van der Togt. (Het verslag van dat bezoek is hier te vinden; er is ook een klein fotoalbum). In dat verslag was al ingegaan op de bijzondere architectuur van het museum; en Anneke deed dat nu nog eens dunnetjes over.

Zelfportret op latere leeftijd

Deze keer was de aanleiding een tentoonstelling over de schilder Wim Oepts. Op de website van het museum staat daarover het volgende: "Wim Oepts en de schilders van het zonnige zuiden bieden de kijker een uitgebreid overzicht van het oeuvre van kunstenaar Wim Oepts (1904-1988) en van zijn Nederlandse tijdgenoten. Oepts is een geliefd kunstschilder, bekend van zijn geabstraheerde kleurrijke landschappen. In het zonovergoten zuiden van Frankrijk vond hij inspiratie voor zijn typerende schilderijen vol contrasterende kleuren.

De zon achterna

"Ik ben echt aangestoken door het Zuiden", aldus de schilder Wim Oepts (1904-1988). In 1937 had de geboren en getogen Amsterdammer in het pittoreske Zuid-Franse vissersdorp Collioure het magische mediterrane licht ontdekt dat de wereld doet tintelen en stralen van kleur. Vanaf dat moment liet hij het zakelijke en donkere neorealisme, dat zijn ontdekker en mentor Charley Toorop (1891-1955) hem had bijgebracht en waarmee hij in Nederland juist op het punt van doorbreken stond, voorgoed achter zich."

En verder: "'s Zomer reisde hij de zon achterna, vooral naar Saint-Tropez. 's Winters werkte hij zijn schetsen thuis uit tot schilderijen. Het landschap, waaronder ook dorps- en havengezichten, werd vanaf eind jaren veertig zijn exclusieve onderwerp. Typerend zijn de grote vlakken en de felle, vaak onrealistische kleuren. Blauwe bomen en groene luchten zijn niet ongewoon bij Oepts."

Aldus het museum.

De meeste werken van Wim Oepts zijn in particuliere handen, omdat hij niets moest hebben van het circuit van galeries en kunsthandelaren. Hij bezocht zijn vrienden en klanten persoonlijk, en verkocht zijn werken vanuit de kofferbak van zijn auto.

We kwamen eerst bij elkaar voor koffie in Brasserie La Gare vlak bij het museum. Daar kregen we het bericht van Boudewien en Govert, die moesten afzeggen vanwege een calamiteit in hun kelder; de opgestuurde foto's spraken boekdelen.

Zes benen?

Eenmaal in het museum herkenden we aspecten van de bijzondere architectuur en bekeken we veel objecten van de vaste collectie, zoals een aantal bijzondere beelden en natuurlijk de uitzonderlijke glasobjecten, met hun verbazende kleurenspel. Een fraai bronzen beeld van Zadkine zorgde wel wat voor verwarring: de drie figuren hadden samen wel zes benen, maar hoe zat het nu elkaar?

De schilderijen van Wim Oepts en enkele van zijn tijdgenoten waren bijzonder en begonnen helemaal te leven bij de enthousiaste uitleg van Anneke, die ons wees op het bijzondere kleurgebruik, en het gebruik van omhullende lijnen. Veel aspecten waar we zonder haar toelichting niet op gekomen zouden zijn. We begrepen nu de functie van kleine rode vlakjes in enkele schilderijen.

Grote kleurvlakken: landschap
in de Provence, 1978

We werden door de ontwikkeling van de schilder geleid, gekarakteriseerd door het steeds frequentere gebruik van grote kleurvlakken, met kleuren die steeds verder van de objectieve werkelijkheid verwijderd leken te zijn, zoals pikzwarte en groene luchten. Maar echt abstract werd het nooit.

Twee zelfportretten van de schilder, één op jonge leeftijd en één aan het eind van zijn loopbaan, gaven een goed beeld van zijn ontwikkeling.

Daarna bekeken we nog enkele bijzondere objecten op de begane grond en eerste verdieping.

Terug in de brasserie genoten we van een prima lunch, waar Anne Wal zich zeer verdienstelijk maakte door de bestellingen op te nemen. 

Met dank aan Yo voor de correcties en aanvullingen, en aan Peter voor zijn foto's.

26 oktober 2022: lezing over Gustav Klimt

Woensdag 26 oktober 2022 werden we ontvangen in het gastvrije huis van Lourine en Kees in Maarssen, voor een lezing over Gustav Klimt. De aanleiding was de tentoonstelling Golden Boy Gustav Klimt in het Van Gogh Museum in Amsterdam. Anneke mag bij deze tentoonstelling helaas niet gidsen. En dus had ze naar aanleiding van die tentoonstelling een zeer uitgebreide en fascinerende presentatie samengesteld.

Op de website van het museum is onder andere het volgende te vinden:

"Gustav Klimt (1862- 1918) is een van de aansprekendste kunstenaars uit de westerse kunstgeschiedenis. Zijn gouden en decoratieve schilderijen en sterke vrouwenportretten zijn wereldberoemd. Maar wie was deze 'golden boy' en wat is het verhaal achter zijn talent?"

"Uit nieuw onderzoek blijkt welke kunstenaars Klimt hebben beïnvloed, en welke hij bewonderde. Hij was medeoprichter van de kunstenaarsvereniging Wiener Secession. Daar werd in 1898 voor het eerst West-Europese moderne kunst getoond. Vanaf dat moment betekende elke tentoonstelling die de vereniging organiseerde een nieuwe golf van inspiratie en creativiteit voor Klimt."

"Deze groots opgezette tentoonstelling toont tientallen iconische topstukken van Klimt: van decoratieve landschapsschilderijen en krachtige figuurtekeningen tot monumentale vrouwenportretten zoals Judith (1901) en Emilie Flöge (1902), maar ook spectaculaire schilderijen als Waterslangen II (1904/1906-07)."

Aldus de website van het Van Gogh Museum.

In haar presentatie schetste Anneke eerst de achtergronden van Gustav Klimt, zijn familie, waar hij zijn hele leven mee verbonden blijft, en hoe hij tot schilderen kwam. Ze vertelde over hoe het er aan toeging op zijn atelier. Daarover is in Wikipedia te vinden: "Het enige onconventionele aan de persoon Klimt was zijn liefdesleven. Hij had regelmatig korte romances met modellen die voor hem poseerden en voortdurend (half)naakt door zijn atelier liepen.

Hij had minimaal drie, maar waarschijnlijk nog vele malen meer kinderen bij zijn modellen, soms met meerdere tegelijk. Daarnaast deelde hij ook regelmatig het bed met dames uit de hogere Weense kringen die voor hem poseerden, hetgeen hem - tegen zijn zin - een reputatie van vrouwenversierder bezorgde."

Anneke vertelde ook over zijn relatie met Emilie Flöge, de schoonzus van zijn broer en een getalenteerd kledingontwerpster, met een eigen modewinkel. De precieze aard van hun relatie, vriendschap of romance, is nooit helemaal duidelijk geworden, hun relatie was nooit officieel. Flöge was overigens ook verantwoordelijk voor een ander onconventioneel element aan de persoon Klimt, namelijk zijn kleding. Beiden droegen ze, geïnspireerd door de Japanse cultuur, doorgaans ruim zittende kleding, Klimt meestal een lang indigoblauw tuniek met daaronder platte sandalen. Een mysterie blijft of hij wat onder die tuniek droeg. Je kan je het afvragen, gezien de gang van zaken op zijn atelier.

Anneke ging in op zijn vroege werk, zoals de beschilderingen in het Burgtheater in Wenen, waarvoor hij een keizerlijke onderscheiding ontving. Dan gaat hij zich verder ontwikkelen in nieuwe vormen en benadering. Een vroeg voorbeeld is het schilderij van Judith uit 1901, waar de nadruk ligt op de krachtige vrouwenfiguur van Judith; het

afgehakte hoofd van Holofernes is met moeite onderin het schilderij nog vaag te onderscheiden.

De invloeden van andere schilders werden belicht, zoals parallellen met het werk van Jan Toorop, de invloed van de Pre-Rafaelieten, Vincent van Gogh, Auguste Rodin, Lourens Alma Tadema en anderen.

Anneke liet zien hoe de nadruk sterk kwam te liggen op portretten van sterke vrouwen, met vaak een sterk erotische lading, zoals te zien op het schilderij van Danaë, waarvan een goed verstaander onmiddellijk de symboliek begrijpt. Ze liet ook een tekening zien van een model in zijn atelier, druk bezig met zichzelf.

Aan de orde kwamen verder nog het schilderij van de Waterslangen, dat slechts zelden in het openbaar te zien is geweest.

Spectaculair op de tentoonstelling is de reproductie op ware grootte van het Beethovenfries, waar voorstudies en tekeningen van Klimt onder te zien zijn. Hij maakte deze muurschildering voor de Secession in 1902 als hommage aan de Negende Symfonie van Beethoven, in die tijd de grote cultfiguur. Het Beethovenfries was de start van Klimts ‘gouden periode’ waarin hij bladgoud gebruikte in zijn schilderijen.

Lange tijd stond Anneke stil bij het portret van Adèle Bloch-Bauer, het schilderij met de gouden jurk, en wat daarmee in de loop der jaren mee gebeurd was. Opvallend was verder dat uit foto's van deze vrouw bleek dat ze een tamelijk saai voorkomen had, in tegenstelling tot haar uitstraling op het schilderij. 

Klimt schilderde ook een flink aantal landschappen, waarvan Anneke een paar mooie voorbeelden van liet zien. 

Haar hele presentatie duurde ongeveer twee uur; we zaten er allemaal geboeid naar te kijken en te luisteren.

Aansluitend lieten we ons de heerlijke lunch goed smaken. 

De zaalteksten van de tentoonstelling zijn ook in te zien.

Tenslotte is er ook een virtuele tour beschikbaar.

 

Artikel over Norbert Tadeusz in de NRC van 19 mei 2022

 

Vandaag, 19 mei 2022, verscheen in de NRC een artikel over de schilder Norbert Tadeusz, Dit weekend opent een overzichtstentoonstelling van zijn werken in Museum More in Gorssel, onder het motto "Tadeusz, het leven als spektakel."

Velen van ons hebben echter als eens met enkele van zijn werken kunnen kennismaken: een paar van zijn spectaculaire doeken zijn te zien in een speciaal paviljoen op Insel Hombroich, waar we in 2018 een bezoek aan brachten, tijden ons reisje naar Düsseldorf.

6 april 2022 Singer Museum Laren

Eerder dit jaar werd een nieuwe vleugel geopend in het Singer Museum in Laren. Die vleugel was geschonken door Els Blokker, weduwe van de bekende ondernemer Jaap Blokker. Bij die gelegenheid schonk ze ook de Nardinc collectie, die zij met haar man in vele jaren had opgebouwd. Die collectie bestaat uit ruim veertig kunstwerken van Jan Sluijters en meer dan zeventig werken van moderne tijdgenoten. 

Vanaf 9 maart 2022 viert Singer Laren deze bijzondere schenking met de tentoonstelling Sluijters en de modernen. Singer schrijft hierover op de website:

"Het werk van Sluijters loopt als een rode draad door de tentoonstelling en schittert in de vijf thematische zalen tussen dat van andere Nederlandse modernisten. Er is een verscheidenheid aan uitbundige voorstellingen te zien, die zijn geschilderd vanuit het gevoel, met felle kleuren en losse penseeltoetsen, waar het schilderplezier van de doeken afspat. Kom genieten van de stralende luministische landschappen, fleurige bloemenpracht, swingende danseressen en krachtige portretten in de nieuwe Nardinczalen die voor het eerst hun deuren openen.

Met werk van: Jan Sluijters, Jan Toorop, Leo Gestel, Piet van der Hem, Kees Maks, Kees van Dongen, Charley Toorop, Else Berg, Jo Koster, Charlotte van Pallandt, Dick Ket, Carel Willink en vele anderen."

Aldus de website van het museum. Een mooie aanleiding om weer eens met de Bozaarts op stap te gaan. Dat gebeurde op 6 april 2022. Anneke had op de zondag daarvoor de tentoonstelling al bezocht om haar rondleiding goed voor te bereiden.

Eerst dronken we koffie in het museum. Toen was al duidelijk dat het knetterdruk was in het museum. Niet verwonderlijk, want het was slecht weer. 

Anneke voerde ons langs een selectie van de werken, waar ze ons kon wijzen op de aspecten die deze werken zo bijzonder maakten, zoals het gebruik van complementaire kleuren, en details die anders niet eens zouden opvallen bij een slechts vluchtige beschouwing. Zo was op een schilderij de Gooische Moordenaar te zien, wat anders nauwelijks opgevallen zou zijn. Ook ging ze in op bepaalde technieken, zoals het pointillisme, en wat daarvan afgeleid was. 

Opvallend aan de schilderscarrière van Jan Sluijters waren de vele verschillende stijlen waarin hij werkte, maar altijd figuratief. Sommige werken wekten bij ons een herinnering op schilderijen die we eerder gezien hadden. 

Zo was er een werk dat Sluijters in Parijs maakte, gefascineerd door het elektrisch licht dat daar in uitgaansgelegenheden gebruikt werd - dat bracht de herinnering boven aan het bekende "Bal Tabarin", dat we op 22 januari 2022 in het Stedelijk in Amsterdam zagen.

We stonden stil bij een aantal portretten, geschilderd door Jan Sluijters. Bij een prachtig portret van een meisje met een strooien hoed van Jo Kosters deed de stofuitdrukking enigszins denken aan het werk van Jopie Huismans. 

De zaal met de vele naakten van Sluijters was zeer indrukwekkend. Hier gingen onze gedachten terug naar ons bezoek op 27 april 2019 aan het Van Abbe Museum in Eindhoven, waar ook een prachtig naakt van Sluijters hing.

Anneke wees ons bij een schilderij van het Casino van Cannes van Kees van Dongen op het gebruik van de complementaire kleuren in het bloemperk op de voorgrond, maar de zeilers onder ons keken ook naar de getoonde zeilboten. 

Leo Gestel werd onder andere vertegenwoordigd door enkele mooie portretten, en een tamelijk abstract landschap op Mallorca - een stijl die Jan Sluijters niet gehanteerd heeft.

Het enorme zelfportret van Carel Willink en zijn eerste vrouw Wilma maakte veel indruk - weer een totaal andere stijl. 

In de regen liepen we naar Brasserie Mauve in Laren voor een gezellige lunch.

2 maart 2022: Kunsthal Rotterdam

Na ruim twee jaar niet met Les Bozaarts in een museum geweest te zijn, kwam het er nu eindelijk van. We bezochten de tentoonstelling Calder Now! in de Kunsthal Rotterdam. Op de website van de Kunsthal is het volgende over die tentoonstelling te vinden:

"Calder Now! Een zinnenprikkelende tentoonstelling over de invloed van Alexander Calder op de hedendaagse kunst. Wonderlijke installaties die de zwaartekracht tarten, sculpturen die leiden tot verbluffende optische ervaringen en werken die alle zintuigen aanspreken. Naast twintig sculpturen van de moderne meester ontdek je installaties, performances en sculpturen van tien internationale, hedendaagse kunstenaars. Deze must-see tentoonstelling laat zien hoe Calders innovatieve geest een inspiratiebron is voor vele generaties kunstenaars na hem.

De Amerikaanse Alexander Calder (1898-1976) is een van de grootste vernieuwers uit de moderne kunst en een pionier van de kinetische kunst. Hij is de eerste die sculpturen van hun sokkel haalt en ophangt, waardoor ze lijken te zweven in de lucht. Zijn iconische mobiles en stabiles zijn te zien, maar ook gemotoriseerde werken en geluidssculpturen. Licht en reflectie, geluid, vergankelijkheid, zwaartekracht en architectuur: belangrijke thema’s uit het oeuvre van Calder weerklinken in de werken van de kunstenaars van nu. "

Het eerste dat we zagen na aankomst bij de Kunsthal, was natuurlijk het wonderlijke en schitterende depot van het Museum Boijmans van Beuningen. Zeer spectaculair.

Na de koffie gingen we eerst naar het auditorium, waar Anneke uitgebreid vertelde over leven en werk van Calder, Onder andere hoe hij in Parijs avant-gardistische tijdgenoten als Joan Miró, Hans Arp, Piet Mondriaan, Theo van Doesburg en Marcel Duchamp leerde kennen. Uit een ontmoeting in 1930 met Piet Mondriaan in diens Parijse studio ontstonden zijn eerste mobiles, die ogenschijnlijk niet aan de wetten van de zwaartekracht onderworpen waren. Met deze mobiles werd hij uiteindelijk bekend en in 1931 had hij zijn eerste grote tentoonstelling in Parijs. Ze vertelde ook hoe hij op jonge leeftijd al bewegen speelgoed knutselde. Een werk waarmee hij al snel bekendheid verwierf, was een bewegend circus.

Na deze inleiding bezochten we de tentoonstelling zelf. Vele werken van Calder, en ook van kunstenaars die door hem geïnspireerd waren. Bij enkele van die werken was de connectie flinterdun, zoals ook Anneke van mening was. Bij anderen was die connectie wel wat duidelijker. 

Opmerkelijk: " Ernesto Neto (Brazilië, 1964) spreekt alle zintuigen aan in zijn immersieve en sensuele installatie ‘It Happens When the Body is Anatomy of Time’ (2000). Geurige kruidnagel, komijn en saffraan vullen grootschalige lycra zakken die zich als diagonale zuilen uitstrekken tussen vloer en plafond."  

Fascinerend: Olafur Eliasson (Denemarken, 1967) onderzoekt perceptie aan de hand van natuurlijke fenomenen als licht en reflectie. Met zijn zintuiglijke installaties wil hij de toeschouwer direct bij zijn werk betrekken. In de tentoonstelling presenteert hij ... ‘Black and yellow double polyhedron lamp’ (2011)" 

Bij werken van Simone Leigh was de connectie met Calder eigenlijk niet goed te vinden. Één van haar werken werd gekarakteriseerd als "vagina dentata". Vertaling overbodig! Angstaanjagend dus.

Na nog wat interessante werken, zagen we ook nog een grote foto van zijn atelier. Daarna de gezamenlijke lunch.

Het weer samen een tentoonstelling bezoeken was een succes, en smaakte naar meer!

En weer bij elkaar!

Tijdens de gastvrije en warme ontvangst in het mooie huis van Boudewien en Govert, werden we overvallen door een koude poolwind.

Gelukkig niet in werkelijkheid, maar in de vorm van enkele ijzige foto's van een tocht met de Hurtigruten die Yo en Felix ons stuurden.

De presentatie ging over “De vrouwen van Picasso”; een rijk thema, gezien het turbulente leven van Picasso, en de vele vrouwen die een rol speelden in zijn leven, hetzij als echtgenote, het zij als minnares, hetzij als model of muze. En soms allemaal tegelijk.

Anneke had een uitgebreide presentatie samengesteld, geïllustreerd met vele afbeeldingen van werk van Picasso. Uit die afbeeldingen bleek overduidelijk het overweldigende talent van Picasso. Hoewel we allemaal beelden van zijn vele karakteristieke werken op het netvlies hebben staan, was het ook boeiend om te zien hoe hij ook vaak nog “conventioneel” werk leverde, vooral in de vorm van tekeningen.

We zagen hoe de wisselingen van relaties vaak een keerpunt in het werk van Picasso vormden; de start van een nieuwe, kenmerkende periode in zijn werk.

Veel vrouwen werden door Anneke aan ons voorgesteld. We vermelden er slechts een paar. Het begon met een mooi schilderij van zijn moeder, dat Picasso op jonge leeftijd maakte.

Eenmaal in Parijs, ontmoette hij Germaine Gargallo en haar vriend. Toen die vriend zich van het leven beroofde, raakt Picasso in een depressie, het begin van zijn blauwe periode, die duurde van ongeveer 1901 tot 1904.

Dan begint zijn roze periode, en ontmoet hij Fernande Olivier, zijn eerste grote liefde. Die relatie duurde van van 1904 tot 1912.

In 1905 brengt hij op uitnodiging van een vriend een bezoek aan Nederland, waar hij onder andere het schilderij La Belle Hollandaise vervaardigt. Anneke wist zelfs de naam van het model te vermelden, maar vanwege redenen van privacy zullen we dat hier niet herhalen. De huid van het model vertoont inderdaad verschillende roze tinten.

Ca. 1906 schildert hij het baanbrekende schilderij Les Demoiselles d'Avignon, een radicale breuk met de conventionele compositie en perspectief. Ophef was het resultaat. Hij werkt deze richting verder uit, dit werd het analytisch kubisme, met als hoogtepunt twee portretten van Fernande, geschilderd en als sculptuur.

Na nog een korte relatie ontmoet hij de balletdanseres Olga Khokhlova. Ze trouwen in 1918. Het huwelijk komt in 1927 in een impasse, en ze gaan in 1935 uit elkaar, maar ze blijven tot Olga's dood in 1955 officieel getrouwd.

In 1927, het jaar van de impasse in het huwelijk, ontmoet hij op 45-jarige leeftijd de dan nog minderjarige Marie-Thérèse Walter. Hij begint een geheime relatie met haar, die door Olga in 1935 ontdekt wordt; de reden dat ze uit elkaar gaan. Picasso schilderde Marie-Thérèse vaak slapend. Het bekendste schilderij uit die periode is wel Le Rêve, dat we gerust kunnen duiden als een dickpic avant la lettre.

Alsof zijn leven nog niet gecompliceerd genoeg was, krijgt hij in 1936 ook nog een relatie met de fotografe Dora Maar, die duurde tot 1944. Er is dus een periode in zijn leven waarin hij getrouwd is, en tevens relaties onderhoudt met twee vrouwen.

Aan Dora Maar hebben we een aantal bijzondere documenten te danken: foto's van de wordingsgeschiedenis van het iconische schilderij Guernica. Op 26 april 1937 werd de stad Guernica in Spaans Baskenland gebombardeerd door het Duitse Condorlegioen van de Luftwaffe en Italiaanse bommenwerpers. Het was het eerste terreurbombardement in Europa. 

Nadat de eerste berichten over het bombardement op Guernica waren gepubliceerd, begon Picasso te schetsen, om zijn afschuw vorm te geven. Het opzettelijk bombarderen van burgers betrof een nieuwe manier van oorlogsvoering, die hevige reacties losmaakte. Op de foto's van Dora Maar is te zien hoe dit schilderij gestalte kreeg.

Bij de bevrijding van Parijs in 1944 komt er einde aan de relatie met Dora Maar, en ontmoet hij Françoise Gilot, die hem overigens in 1953 verlaat, na tien jaar met de veertig jaar oudere Picasso samengewoond te hebben.

Picasso trouwde tenslotte in 1961 met Jacqueline Roque. Hun huwelijk duurde tot de dood van de schilder in 1973. In die tijd maakte hij zeer veel portretten van haar. Jacqueline overleed in 1986, door eigen hand.

Deze korte samenvatting doet geen recht aan de zeer uitgebreide presentatie van Anneke, waarin ze ons hielp goed naar een representatieve doorsnede van het werk van Picasso te kijken. Gezien de overweldigende hoeveelheid werken die Picasso heeft geproduceerd was dit een uitstekende inleiding tot zijn werk. De connectie met de vele vrouwen in zijn leven was zeer interessant!

Maar onze bijeenkomst was nog niet afgelopen: eerst genoten we van een lunch met heerlijke broodjes, waarna we een afspraak konden maken voor een bezoek aan een museum: op 2 maart in de Kunsthal Rotterdam: de tentoonstelling Calder Now. In de woorden van de website: “Calder Now! Een zinnenprikkelende tentoonstelling over de invloed van Alexander Calder op de hedendaagse kunst. Wonderlijke installaties die de zwaartekracht tarten, sculpturen die leiden tot verbluffende optische ervaringen en werken die alle zintuigen aanspreken. Naast twintig sculpturen van de moderne meester ontdek je installaties, performances en sculpturen van tien internationale, hedendaagse kunstenaars. Deze must-see tentoonstelling laat zien hoe Calders innovatieve geest een inspiratiebron is voor vele generaties kunstenaars na hem.”

Hier zijn de foto's van onze bijeenkomst. En ook nog wat meer werken van Picasso, en enige foto's van zijn vrouwen. 

Eindelijk weer bij elkaar!

Ons laatste museumbezoek was op 22 januari 2020, in het Stedelijk Museum in Amsterdam. De volgende trip was gepland voor 25 maart 2020, maar die kon niet doorgaan vanwege de uitbraak van de corona-pandemie.

Maar nu konden we eindelijk, na ruim anderhalf jaar,  weer eens bij elkaar komen om nieuwe plannen te maken. Dat gebeurde op woensdag 27 oktober van dit jaar. We werden gastvrij ontvangen bij Gert en Sanny thuis. We waren bijna helemaal compleet: slechts twee deelnemers waren thuis gebleven, vanwege milde klachten.

Eerst koffie met wat lekkers, en daarna gaf Anneke een boeiende presentatie. In de pauze ontkurkte Gert enige flessen bubbels om het hernieuwde samenzijn te te vieren. Daarna weer een boeiende lezing van Anneke, nu o.a. over Kandinsky en enkele anderen, o.a. uit de periode van de Blaue Reiter. Ze was aangenaam verrast doordat er kennelijk het nodige was blijven hangen van vorige excursies en lezingen. Eén schilderij werd met name herkend: dat hadden we twee jaar geleden uitgebreid bekeken in het museum K20 in Düsseldorf. Het bleek verder dat we nog steeds in staat waren zijn schilderijen te "lezen", hier en daar met wat hulp van Anneke.

Concrete plannen kunnen we nog niet maken: vanwege de sterk oplopende corona besmettingen worden er weer beperkende overheidsmaatregelen verwacht. Pas als die bekend zijn, kunnen we verder gaan met plannen.

Bij de lunch met heerlijke broodjes konden we uitgebreid bijpraten.

Wordt vervolgd!

Bezoek op 25 maart afgelast

Vanwege de crisis met het coronavirus is het Rijksmuseum Twenthe tot 1 april gesloten - en misschien nog wel langer, afhankelijk van hoe de verdere ontwikkelingen zijn. Dus ons bezoek is afgelast.
Er is op dit moment nog niet te zeggen wanneer we weer een bezoek kunnen plannen.

22 januari 2020: Stedelijk Museum in Amsterdam

Op de website van het Stedelijk: “Tentoonstelling over Chagall, Picasso, Mondriaan en andere bekende en onbekende kunstenaar-migranten in Parijs in de jaren 1900 -1950. Een verhaal over anders zijn, dat wat ons onderling met elkaar verbindt en je weg vinden in een gepolariseerde samenleving en kunstwereld.”

En verder: “Marc Chagall, Pablo Picasso, Piet Mondriaan en andere bekende en onbekende kunstenaars trekken in de eerste helft van de vorige eeuw naar hét kunstcentrum van de wereld: Parijs. Op dat moment de grootste metropool van Europa en een stad waarin vrijheid heerst, in vele opzichten. Zij moeten er hun weg vinden in een toenemend polariserende samenleving, waarin vrijheid en openheid op gespannen voet komen te staan met nationalisme, vreemdelingenhaat en antisemitisme. Dit is het verhaal van kunstenaars die moedige beslissingen nemen en in een vreemd land tot uitzonderlijk vernieuwend werk komen. De tentoonstelling is een uitgelezen kans om het werk van de grote moderne meesters in een ander licht te zien, én om nieuwe kunstenaars te ontdekken.”

Omdat het zeer druk was, hadden we een tijd voor de rondleiding moeten bespreken. Dat kon pas om 12:30 uur. Tegen die tijd kwamen we bij elkaar in de grote hal van het Stedelijk; druppelsgewijs. Want sommige deelnemers waren onderweg van de auto naar het museum een winkel ingezogen. Uiteindelijk waren we allen keurig op tijd, met dien verstande dat Gert en Sanny wegens ziekte verstek moesten laten gaan, en dat Lidy er nu voor het eerst bij was.

Bij de inleiding vertelde Anneke dat er zo veel te zien zou zijn dat ze slechts de krenten uit de pap zou halen. En wat voor krenten! Zoals de website vermeldt: “Chagall, Picasso, Mondriaan e.a.: Migranten in Parijs is gebaseerd op de rijke collectie van het Stedelijk Museum, en toont werk van meer dan 50 beeldend kunstenaars, fotografen en grafisch vormgevers. Bovendien zal voor het eerst in bijna 70 jaar de grote collectie Chagalls van het Stedelijk te zien zijn: 40 werken, waaronder acht iconische schilderijen, sommige speciaal voor de tentoonstelling gerestaureerd.”

We liepen van hoogtepunt naar hoogtepunt. Werken van Mondriaan, Picasso, en vele anderen trokken onze aandacht. Anneke liet ons zien hoe de verschillende artiesten elkaar beïnvloed hadden.

Één zaal was inderdaad compleet gevuld met werken van Chagall, waaronder de iconische vioolspeler. “Chagall ervaart als Joods/Russische banneling eenzaamheid, uitsluiting en onverbloemd antisemitisme. Zijn schilderijen getuigen van een diepe heimwee; vaak komen er rabbi’s, synagogen en andere Joods-Russische elementen op voor. ” Aldus de website. Al die aspecten waren inderdaad duidelijk zichtbaar in de vele werken die er hingen. Zijn zelfportret met zeven vingers was zeer fascinerend.

Van Kees van Dongen hing er het bekende levensgrote portret van Anna de Noailles, dat vanwege diverse aspecten nogal provocerend was, en zeker in de tijd waarin het geschilderd was. Ook van Kees van Dongen was een schilderij van een zeilboot voor Venetië, maar het commentaar van de zeilers onder ons was niet bepaald gunstig.

Beelden van Zadkine werden ook omstandig bekeken. Heel bijzonder. Sommige schilderijen brachten ons vervolgens terug naar wat we indertijd in het Folkwang Museum in Essen gezien hadden. Peter had het betreffende schilderij zelfs nog op zijn telefoon staan.

Zelfs van Diego Rivera hing er een schilderij, die toch ook in de jaren twintig enige tijd in Parijs had vertoeft.

Jan Sluijters was in het begin van de vorige eeuw ook in Parijs. Hij maakte toen een prachtig schilderij “Bal Tabarin”, geïnspireerd door het vele elektrische licht dat boven de feestende menigte te zien was. Dat schilderij was echter voor die tijd wat te modern, zodat hij niet langer het jaarlijkse stipendium van de Prix de Rome ontving. Tegenwoordig wordt

het natuurlijk als een absoluut topstuk beschouwd.

En grote poster van Josephine Baker maakte ook allerlei verhalen los. Henk v.A. vertelde hoe hij in 1960 nog naar een show van haar geweest was in l'Olympia. Niet langer half naakt zoals in de jaren twintig, maar in prachtige jurken.

Zij kwam ook aan de orde in een ander aspect van de tentoonstelling: “De tentoonstelling belicht ook onbekendere verhalen die direct met migratie en kunst te maken hebben. Zo is op werken de strijd voor dekolonisatie te zien, die na 1918 opvlamt als soldaten uit Afrika niet de erkenning krijgen voor
hun aandeel in de Eerste Wereldoorlog. Verder komt de zwarte gemeenschap in Parijs in beeld, van de vele arbeiders die de stad kent tot opvallende persoonlijkheden als de Amerikaanse danser en activiste Josephine Baker, die, teleurgesteld in Amerika, de Franse nationaliteit aanneemt.”

Er was veel aandacht voor de wijze hoe migranten uit Afrika – uit de Franse koloniën – hun weg zochten in het Frankrijk en Parijs van die jaren, een weg die niet bepaald eenvoudig was. Toen lagen de verhoudingen wel heel anders dan nu. Anneke wist dat te illustreren met een versje dat ze in haar poesiealbum had aangetroffen, en dat toen heel gewoon was, maar dat nu volstrekt fout en onacceptabel is:

Er liep een nikkertje op het strand

Die poetste zijn tanden met helder wit zand.

Oh lieve Anneke, ik wou dat jouw tanden

Net zo mooi wit zijn als het nikkertje op het strand

Kortom, een fraaie illustratie van hoe de tijden veranderd zijn. En dat is maar goed ook.
De rondleiding door Anneke duurde uiteindelijk een stuk langer dan het toegestane uur, maar wij vonden dat geen probleem: veel te interessant. Naar de overkant, naar Brasserie Keyzer, voor de wat late lunch.

Daar gingen we de discussie aan over het eventuele reisje naar Parijs in het najaar. Diversen onder ons hadden onderzoek gedaan, maar de consensus was toch algemeen: logistieke aspecten (trein? vliegtuig? auto? metro!), in combinatie met het totale geschatte kostenplaatje leidde ertoe dat we besloten dit niet te doen. Jammer, maar het is niet anders.

(Met dank aan Peter voor zijn foto's, en aan Yo voor het controleren van de tekst.)